Likya

Likya veya Lisiya (Lik├že: ­ÉŐŚ­ÉŐĽ­ÉŐÉ­ÉŐÄ­ÉŐć­ÉŐľ. Trm╠âmis; Yunanca: ╬Ť¤ů╬║╬»╬▒, Lyk├şa), Anadolu'nun Teke Yar─▒madas─▒'n─▒ kapsayan antik bir b├Âlgedir. Likya, ayn─▒ zamanda bu b├Âlgedeki antik kentlerin olu┼čturdu─ču bir federasyon ve daha sonra da Roma ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun bir eyaletidir. Likya "I┼č─▒k ├ťlkesi" anlam─▒na gelmektedir.

Trm̃misa
Likya
M├ľ 15-14. yy (Lukka ├ťlkesi olarak)
Anadolu'da Likya b├Âlgesinin konumu
Ba┼čkent Ksantos, Patara
Yayg─▒n diller Luvice, Lik├že, Yunanca
Tarih├že  
ÔÇó Kurulu┼ču
M├ľ 15
ÔÇó Da─č─▒l─▒┼č─▒
14. yy (Lukka ├ťlkesi olarak)

Hint-Avrupal─▒ Luviler ile ba─člant─▒l─▒ oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝len ve tarihte bilinen ilk demokratik birli─či kurmu┼č olmakla bilinen Likyal─▒lar, farkl─▒ ┼čehirlerden bir araya gelmi┼č olmalar─▒na ra─čmen ortak bir k├╝lt├╝r yaratm─▒┼č ve var olduklar─▒ s├╝rece bunu payla┼č─▒p ya┼čatm─▒┼člard─▒r. B├Âlge daha sonra helenle┼čmi┼č ve Persler, Makedonlar ve Romal─▒lar gibi ├že┼čitli halklar taraf─▒ndan i┼čgal edilmi┼č ve kontrol edilmi┼čtir.

Co─črafya

MyraÔÇÖda (Demre) Likya tipi kaya mezarlar─▒.

B├Âlge Antalya'n─▒n bat─▒s─▒n─▒, Mu─čla'n─▒n g├╝neydo─čusunu ve Denizli ile Burdur'un g├╝neyini kapsar. Tarihsel olarak s─▒n─▒rlar─▒ bat─▒da Dalaman ├çay─▒, do─čuda bug├╝nk├╝ Kemer ile s─▒n─▒rl─▒d─▒r. En kuzeyi Burdur'un G├Âlhisar il├žesidir. Toros Da─člar─▒'n─▒ da i├žeren bu b├Âlgenin y├╝ksekli─či Akda─člar ve Beyda─člar─▒ gibi noktalarda 3000 metreyi a┼čar. K─▒y─▒ kesimi hem ├že┼čitli koy ve k├Ârfezlerle, hem de masmavi deniz ve parlak kumlar─▒ ile g├Ârsel bir ziyafet sunar. Likya tarihte, kuzey ve kuzeybat─▒da Karya (Caria) ile, kuzeydo─čuda ve do─čuda Pamfilya (Pamphilia) ve Pisidya (Pisidia), kuzeyde Frigya(Phyrgia) ile ├ževrilmi┼čtir.

Likya kentleri

Tarih boyunca s─▒n─▒rlar─▒ de─či┼čkenlik g├Âstermekle beraber, hem o d├Âneme ait ├že┼čitli yaz─▒tlardan, hem de kentlerin sahip oldu─ču ana karakterlerden (mezarlar, vb) Likya kentlerini ay─▒rt etme imkan─▒na sahibiz. Do─čal olarak en ├žok tart─▒┼čma Karya, Pisidya ve Pamfilya s─▒n─▒rlar─▒na yak─▒n olan kentler ├╝zerine olmu┼č, ancak tarih├žiler a┼ča─č─▒daki kentlerin Likya kentleri oldu─ču konusunda genel bir fikir birli─čine varm─▒┼člard─▒r.

Likya b├Âlgesindeki ├Ânemli yerle┼čim yerleri ile da─č ve nehirleri g├Âsteren harita.

Tarih├že

Yukar─▒daki haritada M.S. 120 y─▒l─▒nda Roma ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun Likya (Lisiya) eyaleti k─▒rm─▒z─▒ renkte g├Âsterilmi┼č.

Likyal─▒larÔÇÖ─▒n, M├ľ 3. biny─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda Anadolu'ya gelen ve 2. biny─▒l boyunca G├╝ney Anadolu b├Âlgesinde ya┼čam─▒┼č ve AnadoluÔÇÖnun en eski Hint-Avrupa k├Âkenli halk─▒ olan LuvilerÔÇÖin da─č─▒lmas─▒ndan sonra bir k─▒sm─▒n─▒n devam─▒ oldu─ču s├Âylenir. Luvi dilinin Hitit├žeÔÇÖyle yak─▒nl─▒─č─▒ ve LuvilerÔÇÖin de HititlilerÔÇÖle akraba oldu─ču g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulursa Lik├žeÔÇÖnin de Hitit├žeÔÇÖye olan ba─člant─▒s─▒ anla┼č─▒l─▒r. Hitit dilinde LikyaÔÇÖn─▒n ad─▒ LukkaÔÇÖd─▒r.

En ba┼č─▒ndan beri Yunanlar─▒n sald─▒r─▒lar─▒na kar┼č─▒l─▒k verebilen Likyal─▒lar, M├ľ 6. y├╝zy─▒lda Persler taraf─▒ndan i┼čgal edilmi┼čtir. Ancak M├ľ 4. y├╝zy─▒lda B├╝y├╝k ─░skender ├ž─▒kt─▒─č─▒ ÔÇťDo─ču SeferiÔÇŁ d├óhilinde bu b├Âlgeyi de ele ge├žirmi┼čtir. ─░skenderÔÇÖin ├Âl├╝m├╝ ile generallerinden Ptolemaios bu b├Âlgeyi alm─▒┼čt─▒r ancak varl─▒─č─▒n─▒ eskisi gibi hissettirememi┼čtir. B├Âlge yava┼č yava┼č Yunan k├╝lt├╝r├╝ ve sosyal de─čerlerinin etkisinde kalm─▒┼čt─▒r. M├ľ 190 y─▒l─▒nda sonu├žlanan Magnesia Sava┼č─▒'n─▒n ard─▒ndan imzalanan Apameia bar┼č─▒ uyar─▒nca kom┼ču b├Âlge Karya ile birlikte sava┼čta Roma taraf─▒nda yer alan RodosÔÇÖa b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r. Likya Birli─či bu y─▒llarda RodosÔÇÖa kar┼č─▒ direni┼č amac─▒yla kurulmu┼čtur. M├ľ 168-167 y─▒llar─▒nda ise Roma ─░mparatorlu─ču LikyaÔÇÖn─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ ilan etmi┼čtir. Bu y├╝zy─▒l i├žerisinde AnadoluÔÇÖnun bir├žok b├Âl├╝m├╝ Roma eyaleti ┼čeklinde d├╝zenlenmi┼čtir fakat Likya ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ korumay─▒ ba┼čarm─▒┼čt─▒r. Bunun ├Ânemli nedenlerinden birisi Mithridates VI. Eupator taraf─▒ndan ba┼člat─▒lan Roma aleyhtar─▒ eyleme kat─▒lmay─▒p Roma taraf─▒nda yer almas─▒d─▒r. Bununla birlikte M├ľ 1. y├╝zy─▒lda kar─▒┼č─▒k Roma politikas─▒ndan da etkilenmi┼čtir. Ksantos halk─▒, Pers istilalar─▒nda oldu─ču gibi, bu d├Ânemde de kendilerine sald─▒ran b├╝y├╝k askeri g├╝├žlere kar┼č─▒ direnmi┼čler, sava┼č─▒ kazanamayacaklar─▒ anla┼č─▒ld─▒─č─▒nda da toplu intihar yolu ile kendilerini yakm─▒┼člard─▒r. Roma, Likya Birli─čiÔÇÖni yeniden aya─ča kald─▒rmak i├žin, bu felaketten arda kalanlara, destek verir. M.S. 42-43 y─▒llar─▒nda imparator Claudius taraf─▒ndan Provincia Lycia ad─▒ ile eyalet haline getirilir. S├Âz konusu eyalet M.S. 72-73 y─▒llar─▒nda imparator Vespasianus taraf─▒ndan Provincia Pamphylia eyaleti ile birle┼čtirilerek Likya ve Pamfilya Eyaleti (Provincia Lycia-Pamphylia) olu┼čturulur.

Likya, M.S. 2. ve 3. y├╝zy─▒llarda ya┼čad─▒─č─▒ b├╝y├╝k depremlerin ve M.S. 6. ve 8. y├╝zy─▒llar─▒ aras─▒nda yakla┼č─▒k 200 y─▒l s├╝ren veba salg─▒n─▒n─▒n ard─▒ndan bir daha kendisini toparlayamam─▒┼čt─▒r. M.S. 8. y├╝zy─▒lda Arap ak─▒nlar─▒ ve bu s├╝reye kadar da korsan sald─▒r─▒lar─▒ sebebi ile terk edilen b├Âlge, 13. y├╝zy─▒lda T├╝rk Beylikleri ile yeniden yerle┼čime a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.

Herodot ise Likya ve Likyal─▒lar hakk─▒nda;

ÔÇť Likyal─▒larÔÇÖ─▒n k├Âkeni eski devirlerde Yunan olmayan halk─▒n ya┼čad─▒─č─▒ GiritÔÇÖti. EuropaÔÇÖn─▒n iki o─člu olan Sarpedon ve Minos taht─▒ ele ge├žirmek i├žin m├╝cadele etmi┼čler ve galip gelen Minos, SarpedonÔÇÖu ve taraftarlar─▒n─▒ ├╝lkeden d─▒┼čar─▒ atm─▒┼čt─▒. S├╝r├╝len grup, gemilere binip AsyaÔÇÖya do─čru hareket etmi┼č ve MilyaslarÔÇÖ─▒n topraklar─▒na yerle┼čmi┼člerdi. Milyas, o zamanlar Solymler taraf─▒ndan i┼čgal edilen ve bug├╝n Likyal─▒larÔÇÖ─▒n ya┼čad─▒klar─▒ ├╝lkenin eski ad─▒d─▒r. Sarpedon'un krall─▒─č─▒ zaman─▒nda isimleri Termiller diye bilinirdi. ┼×imdi bile kom┼čular─▒ Likyal─▒lar i├žin bu ad─▒ kullan─▒rlar. Gelenekleri y├Ân├╝nden baz─▒lar─▒ GiritlilerÔÇÖe, baz─▒lar─▒ Karyal─▒larÔÇÖa benzer. Fakat hi├ž kimseye benzemeyen bir t├Âreleri vard─▒r. O da babalar─▒ yerine analar─▒n─▒n ad─▒n─▒ kullanmalar─▒d─▒r. Bir Likyal─▒ÔÇÖya kim oldu─čunu sorun, size ad─▒n─▒ annesinin, anneannesinin, b├╝y├╝k anneannesinin ve daha b├╝y├╝k anneannesinin ismini s├Âyleyerek cevap verir. H├╝r bir kad─▒n─▒n bir k├Âleden ├žocu─ču olursa yasal say─▒l─▒r. Buna kar┼č─▒l─▒k, toplum i├žinde ne kadar ├Ânemli bir yeri olursa olsun, h├╝r bir erkekle bir yabanc─▒ kad─▒n─▒n veya metresinin ├žocu─čuna vatanda┼čl─▒k hakk─▒ tan─▒nmaz. ÔÇ×

demektedir.

Dil

G├╝n├╝m├╝zde Likya dilinin, Luvi dilinin devam─▒ oldu─ču hemen t├╝m uzmanlarca kabul edilmektedir. LikyaÔÇÖn─▒n ba┼čkenti olan ArnnaÔÇÖda (Lik├že: "Arnna"; Yunanca: "Ksantos") bulunan ve Atinal─▒lara kar┼č─▒ kazan─▒lan zaferi betimleyen Lik├že yaz─▒t, Likya dilinin en ├Ânemlili kaynaklar─▒ndand─▒r. Hint-Avrupa Dil Ailesi'ne ait oldu─ču kabul edilen Likya dilinde 6's─▒ sesli olmak ├╝zere toplam 29 harf bulundu─ču saptanm─▒┼čt─▒r. Harf yaz─▒l─▒┼člar─▒n─▒n Yunan alfabesi ile baz─▒ ortakl─▒klar─▒ oldu─ču da bilinen bir ger├žektir.

Y├Ânetim ve devlet yap─▒s─▒

Likya Ligi (Birli─či)
Kent Oyu
Arnna (Ksantos) 3
Patara 3
Myra 3
Pinara 3
Tlos 3
Olympos 3
Cybira, Boubon 2
Balbura, Oenoanda, Aperlae Simpolu,

Simena, ─░sinda, Apollonia

1

Tarihte bilinen ilk demokratik birli─či kurmu┼č olmakla bilinen Likyal─▒lar, farkl─▒ ┼čehirlerden bir araya gelmi┼č olmalar─▒na ra─čmen ortak bir k├╝lt├╝r yaratm─▒┼č ve var olduklar─▒ s├╝rece bunu payla┼č─▒p ya┼čatm─▒┼člard─▒r. Bunu, arkalar─▒nda b─▒rakm─▒┼č olduklar─▒, bug├╝ne kadar ayakta kalabilen eserlerinin izlerinde rahatl─▒kla g├Ârebiliyoruz.

Likya Birli─či hakk─▒nda edinilen bilgilere g├Âre birlik ├ÂnemliÔÇô├Ânemsiz toplam 23 ┼čehirden olu┼čmu┼čtur. G├╝n├╝m├╝ze kadar da dayanabilmi┼č, en b├╝y├╝k alt─▒ ┼čehir olan Arnna (Ksantos), Patara, Pinara, Tlos, Myra ve OlymposÔÇÖun 3ÔÇÖer oy hakk─▒ bulunurken, daha ├Ânemsiz ve k├╝├ž├╝k ┼čehirlerin 1 ya da 2 oy hakk─▒ vard─▒r. 2 ya da daha fazla say─▒da Likya kentinin bir araya gelerek olu┼čturdu─ču politik birliklere Sympoliteia ad─▒ verilir.

Likyal─▒lar'─▒n kurmu┼č oldu─ču bu federasyon sistemi, ayn─▒ zamanda ABD Anayasas─▒'na da ilham kayna─č─▒ olmu┼čtur. Alexander Hamilton, James Madison ve John Jay taraf─▒ndan kaleme al─▒nan ve 85 makaleden olu┼čan Federalist Yaz─▒lar, ABD Anayasas─▒'n─▒n da temelini olu┼čturmaktad─▒r. Alexander Hamilton'un yazd─▒─č─▒ 9 ve 16 no.lu ve James Madison'un yazd─▒─č─▒ 45.no.lu makalelerde ABD i├žin en uygun y├Ânetim sisteminin Likya Federasyonu'nda oldu─ču gibi federatif ┼čehir birli─či (eyaletler) oldu─čuna a├ž─▒k├ža vurgu yap─▒lmaktad─▒r.

Galeri

Ayr─▒ca bak─▒n─▒z

Kaynak├ža

  • Bean, G.E. (1997): Eski├ža─čda Likya B├Âlgesi, Arion Yay─▒nevi.
  • Bryce, T.R. (1974): "The Lukka Problem - and a Possible Solution", en Journal of Near Eastern Studies 33, pp. 395ÔÇô404.
  • Bryce, T.R. (1983): ÔÇťPolitical Unity in Lycia during the Dynastic PeriodÔÇŁ, en Journal of Near Eastern Studies 42, pp. 31ÔÇô42.
  • Bryce, T.R. (1986): The Lycians in Literary and Epigraphic Sources, Museum Tusculanum Press. ISBN 87-7289-023-1
  • Burrell, B. (2004): Neokoroi: Greek Cities and Roman Emperor, Brill Academic Publichers. ISBN 90-04-12578-7
  • Drinkwater, J.; & Gr├╝newald, T (2004): Bandits in the Roman Empire: Myth and Reality, Routledge. ISBN 0-415-32744-X
  • Ehrenberg, V. (1960): The Greek State, Barnes and Noble.
  • Foss, P. (1998): "Lycia", en C. Lehmann (ed.) Encyclopedia of the Roman Provinces (en construcci├│n).
  • Gygax, M.D. (1991): "Los periecos licios", en Geri├│n 9, pp. 111ÔÇô130.
  • Keen, A.G. (1993): "Athenian Campaigns in Karia and Lykia during Peloponesian War", Journal of Hellenic Studies 113, pp. 152ÔÇô157.
  • Keen, A.G. (1998): Dynastic Lycia: A Political History of the Lycians & Their Relations with Foreign Power, c.545-362 BC, Brill Academic Publishers, Leiden. ISBN 90-04-10956-0
  • Lund, H.S. (1992): Lysimachus: A Study in Early Hellenistic Kingship, Routledge. ISBN 0-415-07061-9
  • Pomeroy, S.B (1976): "A Classical Scholar's Perspective on Matriarchy", en B.A. Carroll (ed.) Liberating Women's History: Theoretical and Critical Essays, University of Illinois Press.
  • Sekunda, N.V. (1991): "Achaemenid Settlement in Caria, Lycia and Greater Phrygia", en H. Sancisi-Weerdenburg and A. Kuhrt (eds.) Achaemenid History VI Asia Minor and Egypt: Old Cultures in a New Empire. Proceedings of the Gronigen 1988 Achaemenid History Workshop, Leiden.
  • Strabon (1993): Antik Anadolu Co─črafyas─▒ (Geographika XII-XIII-XIV), Arkeoloji ve Sanat Yay─▒nlar─▒
  • Weiskorpf, M. (1987): "Asia Minor4 Ekim 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde ar┼čivlendi.", en E. Yarshater (ed.) Encyclopaedia Iranica v. 2, pp. 757ÔÇô764.
  • Hellenizm ve Roma Likya's─▒nda Sympoliteialar https://web.archive.org/web/20110708104247/http://www.bulentiplikcioglu.com/yahoo_site_admin/assets/docs/Senem_Din%C3%A7_Hellenizm_ve_Roma_%C3%87a%C4%9Flar%C4%B1_Likyas%C4%B1nda_Sympoliteialar.9945741.pdf

D─▒┼č ba─člant─▒lar

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.